Ex libris: co to jest, historia i jak zrobić własny

Ex libris to znak własności umieszczany wewnątrz książki, najczęściej na odwrocie okładki. Może to być naklejona winieta, odcisk pieczątki albo wypukłe tłoczenie z nazwiskiem właściciela, czasem także z dewizą lub rysunkiem. Określenie pochodzi z łaciny i znaczy „z książek…”, co często tłumaczy się jako „spośród książek…”.

Co znaczy „ex libris”?

„Ex libris” to wyrażenie łacińskie: ex wskazuje pochodzenie, a libris to ablatyw liczby mnogiej od liber, czyli „książka”. Słownik Larousse tłumaczy je jako „z książek”, a Akademia Francuska jako „należący do książek”^1,2. Postawiona przed nazwiskiem formuła znaczy więc „ta książka należy do księgozbioru…”.

Po francusku słowo to oznacza sam znak. Akademia Francuska definiuje go jako znak umieszczany wewnątrz książki, by wskazać jej właściciela; w potocznym użyciu jest to winieta z nazwiskiem bibliofila, często z dewizą lub herbem². Słownik Trésor de la langue française odnotowuje pierwsze użycie tego słowa w języku francuskim w 1840 roku, u Paula Lacroix³.

W języku francuskim to rzeczownik rodzaju męskiego, nieodmienny, także w liczbie mnogiej¹. Od reformy pisowni z 1990 roku można go tam pisać łącznie, „exlibris”^1,2, a końcowe „s” się wymawia². Po niemiecku mówi się das Exlibris⁴, po angielsku bookplate lub ex libris. Po portugalsku ex-líbris oznacza także symbol miasta lub miejsca⁵.

Skąd się wziął ex libris?

Zwyczaj oznaczania książek jest znacznie starszy niż druk. British Museum przechowuje małą fajansową plakietkę z imionami faraona Amenhotepa III i królowej Teje, z lat ok. 1390-1350 p.n.e. Widnieje na niej tytuł dzieła; zapewne służyła jako etykieta skrzynki na papirusy, przymocowana sznurkiem przeciągniętym przez dwa otwory⁶. Muzeum pisze, że „powszechnie uznaje się” ją za „ex libris”, właśnie w cudzysłowie: to raczej przodek ex librisu, etykieta skrzynki, a nie znak umieszczony w książce.

Pierwsze prawdziwe ex librisy pojawiają się w Niemczech wraz z drzeworytem, w ostatnim trzydziestoleciu XV wieku.

• Jeż Hansa Iglera, drzeworyt kolorowany ręcznie, jest według British Museum prawdopodobnie najstarszym zachowanym ex librisem (ok. 1470-1480). Jeż trzyma w pyszczku kwiat, a nad nim widnieje napis „Hans Igler, niech cię jeż pocałuje”, gra słów z Igel, po niemiecku „jeż”. Znane są cztery egzemplarze⁷.
• Anioł Hilpranda (lub Hildebranda) Brandenburga to według Art Institute of Chicago najstarszy udokumentowany drukowany ex libris. Brandenburg oznaczył nim cały swój księgozbiór, zanim przekazał go kartuzji w Buxheim, do której wstąpił około 1480 roku⁸.
• Około 1502 roku Albrecht Dürer zaprojektował ex libris dla swojego przyjaciela Willibalda Pirckheimera, z napisem „Sibi et amicis”, czyli „dla siebie i dla przyjaciół”⁹.

We Francji za najstarszy znany ex libris często uważa się znak Jeana Bertauda de La Tour-Blanche, z około 1529 roku¹⁰. Najstarszy z pewną datą jest według historyka Waltera Hamiltona ex libris Charles'a Albosiusa z Autun, z 1574 roku¹¹. Aż do XVII wieku wielcy miłośnicy książek kazali też wytłaczać swój herb lub monogram na oprawie: taki superekslibris często czynił naklejkę zbędną¹⁰.

Techniki zmieniały się razem z drukowanym obrazem: najpierw drzeworyt, potem miedzioryt, a pod koniec XIX wieku techniki fotomechaniczne¹⁰. Biblioteki z kolei używają pieczątek własnościowych co najmniej od początku XVI wieku¹².

Kto kolekcjonuje ex librisy?

Pod koniec XIX wieku ex libris staje się przedmiotem kolekcjonerskim. Ex Libris Society powstaje w Londynie w 1891 roku, w tym samym roku co towarzystwo berlińskie, które istnieje do dziś pod nazwą Deutsche Exlibris-Gesellschaft^14,15. Francuskie Towarzystwo Kolekcjonerów Ex Librisów zostaje założone w Paryżu w 1893 roku^11,16.

Sir Augustus Wollaston Franks, zmarły w 1897 roku, zapisał swoją kolekcję British Museum. Katalog z 1903 roku uznawał ją za prawdopodobnie największą, jaką kiedykolwiek zgromadzono: blisko 40 000 ex librisów brytyjskich i amerykańskich oraz blisko 30 000 zagranicznych, nie licząc duplikatów¹⁷.

Od 1953 roku kolekcjonerzy spotykają się na międzynarodowych kongresach; 39. kongres miał się odbyć w San Francisco w 2022 roku^14,18. Ich federacja, FISAE, została założona w Hamburgu w 1966 roku¹⁹.

Co umieścić na ex librisie?

Klasyczna forma mieści się w dwóch wierszach: „Ex libris”, a pod spodem nazwisko właściciela. Można dodać miejscowość, dewizę, inicjały albo obrazek, który do ciebie pasuje: zwierzę, drzewo, herb, przedmiot.

• „Ex libris Claire Martin”, najprostsza forma.
• „Liber Bilibaldi Pirckheimer” („książka Willibalda Pirckheimera”), na ex librisie zaprojektowanym przez Dürera⁹.
• „Ex labore quies” („po pracy odpoczynek”), dewiza Albosiusa z 1574 roku¹¹.

Im mniejszy znak, tym krótszy powinien być tekst. W przypadku pieczątek bibliotecznych Library of Congress zauważa, że najwyraźniejsze odciski dają proste wzory z samym tekstem: cienkie wielkie litery, bez szeryfów²⁰. Na osobistym ex librisie bardziej ozdobne pismo pozostanie czytelne, jeśli tekst jest krótki.

Etykieta, pieczątka czy tłoczenie: który sposób wybrać?

Etykietę przyklejoną klejem odwracalnym można zdjąć; tusz i tłoczenie zostają w kartce na stałe.

	Naklejana etykieta	Pieczątka z tuszem	Wypukłe tłoczenie
Co to jest	Drukowana winieta naklejana na odwrocie okładki	Znak odbity tuszem bezpośrednio na kartce	Wypukły wzór w papierze, bez tuszu
Przygotowanie	Trzeba wydrukować winiety, a potem naklejać je po kolei	Żadne: pieczątka samotuszująca nasącza się tuszem sama przy każdym odbiciu	Wsunąć kartkę w szczęki i ścisnąć
Papier	Każda książka	Tusz może się rozlać na bardzo cienkim lub chłonnym papierze i słabo trzyma się papieru powlekanego20	Suchy stempel Libriel: papier do 150 g/m², najwyżej 6 cm od brzegu
Odwracalność	Możliwa przy kleju odwracalnym21	Nie, tusz zostaje	Nie, tłoczenie zostaje
Efekt	Druk kolorowy lub grafika, do wyboru	Tekst w jednym kolorze tuszu	Dyskretny, widoczny w świetle padającym z boku

Pieczątka ex libris od Libriel jest samotuszująca. Jej prostokątny odcisk występuje w trzech rozmiarach: 38 × 14 mm (1-2 wiersze), 46 × 18 mm (2-3 wiersze) i 58 × 22 mm (3-4 wiersze), z 16 do 26 znakami w wierszu zależnie od rozmiaru, w kolorze czarnym, niebieskim lub czerwonym.

Suchy stempel do książek to tłocznik ze stali nierdzewnej z matrycami z mosiądzu. Zostawia okrągły odcisk o średnicy ok. 4 cm, najwyżej 6 cm od brzegu kartki, na papierze do 150 g/m². Wybierasz jeden ze wzorów Libriel ze swoim nazwiskiem albo przesyłasz własny rysunek.

Gdzie umieścić ex libris w książce?

Tradycyjnym miejscem jest wewnętrzna strona przedniej okładki. Jeśli to niemożliwe, używa się wyklejki lub pierwszej czystej kartki książki^1,21. Żadna reguła nie wyznacza konkretnego rogu: wybierz miejsce bez tekstu, to samo we wszystkich swoich książkach.

Jak zrobić własny ex libris krok po kroku

1. Wybierz tekst. „Ex libris” i twoje nazwisko wystarczą. Policz znaki: zbyt długi wiersz w małym rozmiarze staje się nieczytelny.
2. Dobierz sposób do swoich książek: pieczątkę, by szybko oznaczyć duży księgozbiór, tłoczenie, jeśli chcesz znaku bez tuszu, etykietę do książek, w których nie chcesz nic zmieniać.
3. Zrób próbę na kartce brudnopisu, jak radzi Library of Congress: zobaczysz, jakiego nacisku potrzeba i jak wyraźny jest odcisk²⁰.
4. Oznacz wewnętrzną stronę okładki albo wyklejkę, trzymając książkę płasko.
5. Przed zamknięciem książki odczekaj, aż tusz wyschnie, żeby znak nie odbił się na sąsiedniej stronie. Library of Congress, której tusz archiwalny schnie powoli, zostawia nawet swoje książki otwarte na całą noc²⁰.

Masz już rysunek, logo albo szkic dziecka? Może z niego powstać personalizowany wypukły ex libris, pod warunkiem że zmieści się w kole o średnicy ok. 4 cm.

Najczęstsze pytania

Co znaczy ex libris po łacinie?

„Z książek”, co często tłumaczy się jako „spośród książek…”: ex wskazuje pochodzenie, a libris to ablatyw liczby mnogiej od liber, czyli „książka”^1,3.

Czym właściwie jest ex libris?

To znak umieszczany wewnątrz książki, który wskazuje jej właściciela; najczęściej winieta z jego nazwiskiem, czasem z dewizą lub herbem².

Jak się pisze ex libris?

Łacińską formułę pisze się w dwóch słowach: ex libris, i tak też zwykle pisze się ją po polsku. Po francusku pisze się „ex-libris” albo, od 1990 roku, „exlibris”¹.

Gdzie umieszcza się ex libris?

Na wewnętrznej stronie przedniej okładki, a jeśli to niemożliwe, na wyklejce¹.

Jak jest ex libris po angielsku?

Mówi się bookplate na naklejaną winietę i ex libris na samą formułę. Muzea anglojęzyczne katalogują te grafiki pod hasłem „bookplate”⁷.

Czy pieczątka niszczy książkę?

Tusz jest trwały: na tym polega znak własności. Na bardzo cienkim papierze może przebić na drugą stronę, więc zrób próbę i zostaw książkę otwartą do wyschnięcia²⁰. W przypadku rzadkiej książki lepiej wybrać naklejaną etykietę.

Czym różni się ex libris od superekslibrisu?

Ex libris znajduje się wewnątrz książki. Superekslibris (supralibros) wytłacza się na oprawie, z zewnątrz: to herb lub monogram właściciela¹⁰.

Źródła

1. „Ex-libris”, Dictionnaire de français, Larousse. larousse.fr
2. „Ex-libris”, Dictionnaire de l'Académie française, wyd. 9. dictionnaire-academie.fr
3. „Ex-libris”, Trésor de la langue française informatisé, CNRTL. cnrtl.fr
4. „Exlibris”, Duden. duden.de
5. „Ex-líbris”, Dicionário Priberam da Língua Portuguesa. priberam.org
6. Plakietka EA22878, British Museum. britishmuseum.org
7. Ex libris Hansa Iglera, Franks,German.1786, British Museum. britishmuseum.org
8. „Bookplate of Hildebrand von Brandenburg”, Art Institute of Chicago. artic.edu
9. A. Dürer, „Liber Bilibaldi Pirckheimer”, National Gallery of Art, Waszyngton. nga.gov
10. E. Castle, „Book-Plates”, Encyclopædia Britannica, wyd. 11, 1911. wikisource.org
11. W. Hamilton, French Book-plates, Londyn, 1896. gutenberg.org
12. C. Duroselle-Melish, „Book Stamps”, The Collation, Folger Shakespeare Library, 2019. folger.edu
13. „Curses in Rare Books”, Catholic University of America Libraries, 2021. lib.cua.edu
14. „History”, The Bookplate Society. bookplatesociety.org
15. „Bookplates (ex-libris)”, Deutsches Buch- und Schriftmuseum, Deutsche Nationalbibliothek. dnb.de
16. „Société française des collectionneurs d'ex-libris”, data.bnf.fr. data.bnf.fr
17. E. R. J. Gambier Howe, Franks Bequest. Catalogue of British and American Book Plates, British Museum, 1903. archive.org
18. K. Rödel (red.), FISAE Newsletter nr 76, 2021. savb.lt
19. „International Federation of Ex-Libris Societies (FISAE)”, Union of International Associations. uia.org
20. „Ownership Marking of Paper-Based Materials”, Library of Congress. loc.gov
21. M. Lester, „The Care of Books”, The La Trobe Journal, nr 45, 1990. slv.vic.gov.au
22. A. Golden, „What is a Bookplate?”, Books Tell You Why, 2020. bookstellyouwhy.com