Ex libris: betekenis, geschiedenis en zelf een ex libris maken

Een ex libris is een eigendomsmerk in een boek, meestal op de binnenkant van het voorplat. Het kan een ingeplakt etiket zijn, een stempelafdruk of een afdruk in reliëf, met de naam van de eigenaar en soms een motto of een afbeelding. Het woord komt uit het Latijn en betekent “uit de boeken van”.

Wat betekent “ex libris”?

“Ex libris” is een Latijnse uitdrukking: ex geeft de herkomst aan en libris is de ablatief meervoud van liber, boek. Het Franse woordenboek Larousse vertaalt het als “uit de boeken van”, de Académie française als “behorend tot de boeken van”^1,2. Voor een naam geplaatst betekent de formule dus “dit boek hoort bij de bibliotheek van…”.

In het Frans duidt het woord het merk zelf aan. De Académie française omschrijft het als een merk in een boek dat aangeeft wie de eigenaar is; in het gewone taalgebruik is het een plakplaatje met de naam van de boekenliefhebber, vaak met een motto of een wapen². De Trésor de la langue française vermeldt de eerste vindplaats in het Frans in 1840, bij Paul Lacroix³.

In het Frans is ex-libris een mannelijk zelfstandig naamwoord dat in het meervoud niet verandert: un ex-libris, des ex-libris¹. Sinds de spellingherziening van 1990 mag je het daar ook aaneen schrijven, “exlibris”^1,2, en de slot-s wordt uitgesproken². Het Duits zegt das Exlibris⁴, het Engels bookplate of ex libris. In het Portugees betekent ex-líbris ook iets wat symbool staat voor een stad of een plek⁵.

Waar komt het ex libris vandaan?

Het idee om een boek te merken is veel ouder dan de boekdrukkunst. Het British Museum bewaart een klein plaatje van faience met de namen van farao Amenhotep III en koningin Teje, van rond 1390-1350 voor onze jaartelling. Het draagt de titel van een werk en diende waarschijnlijk als etiket voor een kistje met papyrusrollen, vastgemaakt met een draad door de twee gaatjes⁶. Het museum noemt het “algemeen aanvaard” als een “ex libris”, aanhalingstekens inbegrepen: het is eerder een voorloper, een etiket voor een kistje en geen merk in een boek.

De eerste echte ex librissen verschijnen in Duitsland met de houtsnede, in het laatste derde deel van de 15^e eeuw.

• De egel van Hans Igler, een met de hand ingekleurde houtsnede, is volgens het British Museum waarschijnlijk het oudste bewaarde ex libris (rond 1470-1480). Een egel houdt een bloem in zijn bek, onder de zin “Hans Igler, moge een egel je kussen”, een woordspel met Igel, Duits voor egel. Er zijn vier exemplaren bekend⁷.
• De engel van Hilprand (of Hildebrand) Brandenburg is volgens het Art Institute of Chicago het oudste gedocumenteerde gedrukte ex libris. Brandenburg merkte er zijn hele bibliotheek mee voordat hij die schonk aan het kartuizerklooster van Buxheim, waar hij rond 1480 intrad⁸.
• Albrecht Dürer tekent rond 1502 het ex libris van zijn vriend Willibald Pirckheimer, met de woorden “Sibi et amicis”: voor zichzelf en voor zijn vrienden⁹.

In Frankrijk wordt het oudste bekende ex libris vaak toegeschreven aan Jean Bertaud de La Tour-Blanche, rond 1529¹⁰. Het oudste met een zekere datum is volgens historicus Walter Hamilton dat van Charles Albosius, in Autun, uit 1574¹¹. Tot in de 17^e eeuw lieten grote verzamelaars ook hun wapen of monogram op de band slaan: dit “supralibros” maakte een etiket vaak overbodig¹⁰.

De technieken volgden die van het gedrukte beeld: houtsnede, daarna kopergravure en eind 19^e eeuw fotomechanische procedés¹⁰. Bibliotheken gebruiken eigendomsstempels al sinds minstens het begin van de 16^e eeuw¹².

Wie verzamelt ex librissen?

Aan het eind van de 19^e eeuw wordt het ex libris een verzamelobject. De Ex Libris Society wordt in 1891 in Londen opgericht, in hetzelfde jaar als een Berlijnse vereniging die nog altijd bestaat onder de naam Deutsche Exlibris-Gesellschaft^14,15. De Société française des collectionneurs d'ex-libris ontstaat in 1893 in Parijs^11,16.

Sir Augustus Wollaston Franks, overleden in 1897, liet zijn verzameling na aan het British Museum. De catalogus van 1903 noemde haar waarschijnlijk de grootste die ooit was bijeengebracht: bijna 40.000 Britse en Amerikaanse ex librissen en bijna 30.000 buitenlandse, dubbele exemplaren niet meegerekend¹⁷.

Sinds 1953 komen liefhebbers samen op internationale congressen; het 39^e stond in 2022 gepland in San Francisco^14,18. Hun federatie, de FISAE, werd in 1966 in Hamburg opgericht¹⁹.

Wat zet je op een ex libris?

De klassieke vorm past op twee regels: “Ex libris”, en daarna de naam van de eigenaar. Je kunt er een plaatsnaam, een motto, initialen of een afbeelding aan toevoegen die bij je past: een dier, een boom, een wapen, een voorwerp.

• “Ex libris Claire Martin”, de eenvoudigste vorm.
• “Liber Bilibaldi Pirckheimer” (“boek van Willibald Pirckheimer”), op het ex libris dat Dürer tekende⁹.
• “Ex labore quies” (“na het werk de rust”), het motto van Albosius in 1574¹¹.

Hoe kleiner het merk, hoe korter de tekst moet zijn. Voor bibliotheekstempels stelt de Library of Congress vast dat de scherpste afdrukken komen van eenvoudige ontwerpen met alleen tekst: dunne hoofdletters, zonder schreef²⁰. Voor een persoonlijk ex libris blijft een sierlijker schrift leesbaar als de tekst kort is.

Etiket, stempel of reliëf: welke methode kies je?

Een etiket dat met een omkeerbare lijm is aangebracht, kun je weer verwijderen; inkt en reliëf blijven in de pagina.

	Ingeplakt etiket	Inktstempel	Afdruk in reliëf
Wat het is	Gedrukt plaatje, ingeplakt aan de binnenkant van het voorplat	Merk in inkt, direct op de pagina gezet	Ontwerp in reliëf in het papier, zonder inkt
Voorbereiding	De etiketten laten drukken en ze een voor een inplakken	Geen: de zelfinktende stempel inkt zichzelf bij elke afdruk	De pagina in de tang schuiven en dichtknijpen
Papier	Alle boeken	Inkt kan uitlopen op heel dun of poreus papier en hecht slecht op gestreken papier20	Met de boekembosser van Libriel: papier tot 150 g/m², op hoogstens 6 cm van de rand
Terugdraaien	Mogelijk met een omkeerbare lijm21	Nee, de inkt blijft	Nee, het reliëf blijft
Resultaat	Kleurendruk of gravure, naar keuze	Tekst, één inktkleur	Subtiel, zichtbaar in strijklicht

De ex libris stempel van Libriel is zelfinktend. De rechthoekige afdruk bestaat in drie maten: 38 × 14 mm (1 tot 2 regels), 46 × 18 mm (2 tot 3 regels) en 58 × 22 mm (3 tot 4 regels), met 16 tot 26 tekens per regel afhankelijk van de maat, in zwarte, blauwe of rode inkt.

De ex libris boekembosser is een embossingtang van roestvrij staal met stempels van messing. Hij laat een ronde afdruk van ongeveer 4 cm achter, op hoogstens 6 cm van de rand van de pagina, op papier tot 150 g/m². Je kiest een van de ontwerpen van Libriel met je naam, of je stuurt je eigen tekening in.

Waar plaats je het ex libris in het boek?

De traditionele plek is de spiegel, dat wil zeggen de binnenkant van het voorplat. Anders gebruik je het schutblad, de eerste blanco pagina van het boek^1,21. Er is geen regel voor een bepaalde hoek: kies een plek zonder tekst, en in al je boeken dezelfde.

Zelf een ex libris maken, stap voor stap

1. Kies de tekst. “Ex libris” en je naam zijn genoeg. Tel de tekens: een te lange regel wordt in een kleine maat onleesbaar.
2. Kies de methode die bij je boeken past: de stempel om snel een grote bibliotheek te merken, het reliëf voor een merk zonder inkt, het etiket voor boeken die je niet wilt aantasten.
3. Maak eerst een proefafdruk op een kladvel, zoals de Library of Congress aanraadt: zo zie je hoeveel druk nodig is en hoe scherp het resultaat wordt²⁰.
4. Merk de spiegel of het schutblad, met het boek goed plat.
5. Laat de inkt drogen voordat je het boek sluit, zodat het merk niet afgeeft op de tegenoverliggende pagina. De Library of Congress, waarvan de archiefinkt langzaam droogt, laat haar boeken zelfs een nacht open liggen²⁰.

Heb je al een tekening, een logo of een schets van een kind? Die kan een gepersonaliseerd ex libris in reliëf worden, als hij past in een cirkel van ongeveer 4 cm.

Veelgestelde vragen

Wat betekent ex libris in het Latijn?

“Uit de boeken van”, vaak ook vertaald als “onder de boeken van”: ex geeft de herkomst aan, libris is de ablatief meervoud van liber, boek^1,3.

Wat is een ex libris precies?

Een merk aan de binnenkant van een boek dat aangeeft wie de eigenaar is. Meestal is het een plaatje met de naam van de eigenaar, soms met een motto of een wapen².

Hoe schrijf je ex libris?

De Latijnse formule schrijf je in twee woorden: ex libris. Zo is het ook in het Nederlands gangbaar. In het Frans schrijft men ex-libris of, sinds 1990, exlibris¹.

Waar zet je een ex libris?

Op de binnenkant van het voorplat (de spiegel), en anders op het schutblad¹.

Hoe zeg je ex libris in het Engels?

Je zegt bookplate voor het ingeplakte plaatje en ex libris voor de formule. Engelstalige musea rangschikken deze prenten onder “bookplate”⁷.

Beschadigt een stempel het boek?

De inkt is blijvend: dat is juist de bedoeling van een eigendomsmerk. Op heel dun papier kan hij doordrukken naar de achterkant. Maak dus eerst een proefafdruk en laat het boek open drogen²⁰. Kies voor een zeldzaam boek liever een ingeplakt etiket.

Wat is het verschil tussen een ex libris en een supralibros?

Het ex libris zit in het boek. Het supralibros is aan de buitenkant op de band geslagen: het wapen of monogram van de eigenaar¹⁰.

Bronnen

1. “Ex-libris”, Dictionnaire de français, Larousse. larousse.fr
2. “Ex-libris”, Dictionnaire de l'Académie française, 9^e editie. dictionnaire-academie.fr
3. “Ex-libris”, Trésor de la langue française informatisé, CNRTL. cnrtl.fr
4. “Exlibris”, Duden. duden.de
5. “Ex-líbris”, Dicionário Priberam da Língua Portuguesa. priberam.org
6. Plaatje EA22878, British Museum. britishmuseum.org
7. Ex libris van Hans Igler, Franks,German.1786, British Museum. britishmuseum.org
8. “Bookplate of Hildebrand von Brandenburg”, Art Institute of Chicago. artic.edu
9. A. Dürer, “Liber Bilibaldi Pirckheimer”, National Gallery of Art, Washington. nga.gov
10. E. Castle, “Book-Plates”, Encyclopædia Britannica, 11^e ed., 1911. wikisource.org
11. W. Hamilton, French Book-plates, Londen, 1896. gutenberg.org
12. C. Duroselle-Melish, “Book Stamps”, The Collation, Folger Shakespeare Library, 2019. folger.edu
13. “Curses in Rare Books”, Catholic University of America Libraries, 2021. lib.cua.edu
14. “History”, The Bookplate Society. bookplatesociety.org
15. “Bookplates (ex-libris)”, Deutsches Buch- und Schriftmuseum, Deutsche Nationalbibliothek. dnb.de
16. “Société française des collectionneurs d'ex-libris”, data.bnf.fr. data.bnf.fr
17. E. R. J. Gambier Howe, Franks Bequest. Catalogue of British and American Book Plates, British Museum, 1903. archive.org
18. K. Rödel (red.), FISAE Newsletter nr. 76, 2021. savb.lt
19. “International Federation of Ex-Libris Societies (FISAE)”, Union of International Associations. uia.org
20. “Ownership Marking of Paper-Based Materials”, Library of Congress. loc.gov
21. M. Lester, “The Care of Books”, The La Trobe Journal, nr. 45, 1990. slv.vic.gov.au
22. A. Golden, “What is a Bookplate?”, Books Tell You Why, 2020. bookstellyouwhy.com